Vision Mautam 2058 AD

Articles No Comments »

~ H. Mangchinkhup, BE(Civil), NIT(Allahabad)

mangchinkhup_pp.jpg Mautam 2008 AD hongtun khatvei ka tuahna ahia, tulai mihingte damkumte ngaihtuah in anihveina kan kimubanlou ding abang hi. Pathian venna a akidam touhzel leh kum 2058 AD a hong tung nawn ding MAUTAM muban lai ding in ka kigingta hi.

Amah deihna leh lemgelna a kamuh man nawn kei lehleng hiai ka article gelh ana simkha khangthak ten  tuni a kalunggel apan phokthakna nei ding un um ing. Singtangmit’en (Tribals) Mautam I maituahdan ngaihtuah thak leng I khantouh dan uh tehna khat suak thei hi. Huai omzia ahihleh, Mautam hunkhat leh Mautam nawn a effect I thuakdan uh kibanglou in nep tou hiaihiai a bang hi. India gam a policy maker ten Vision 2020 AD tan a ding in gelkholhna bawl in pankhoh uhi. Hiai misiamte muhkholhna pel in enleng kum 2058 AD a Mautam maituah ding in kisakkhawlna I neihtheihna ding ngimna in hiai article kon gelh hi. Kial dou ding a kisakkholhnalam hilou in mailam khantouhna ding toh kituak a mimal kuapeuh kibawlphatna a kisakkhawlna ding in.

 

Kum zabi 20na sung in Mautam nihvei tung a, 1908 AD leh 1958 AD ahi. Akum pen adik chet keimai thei himahleh mautam in kum nih/thum chiang khawng uap ahihman in, ahuzap in uapkhawm kha thou ding hi. Nidanglai in mautam maituah ding in pialthang bawl leh kawlkai, singkawlkai, khawng lou a chiin kan leng ahihtheih uh omlou. Mau hong pak in gah hon suang a, Zusa(Rat) in huai maugah hon nek chiang in a chikhah theihna uh hong khang in Zusa hongpung hi. Zusa ten buh leh haichi te hon neksiang chiang un kial hongtung a, nek ding zong in hakai peuh tou in an ding in sen uhi. Nek ding neihlouh ziak leh neksiat ziak in sihna tanpha tun hi. Huaihun lai in, kikawmtuahna lah omlou, civil supply antang kichilah omlou, Govt vaihawmtu lah omsamlou in khua khat Hausa nuai ah kivaipuak ua,sa leh gal a kien in kithattuah uhi Amau a ding in mautam pen kihamsiatna mah bang in maituah ding lithuai mahmah ding suak hi.

 

TULAI  ZUAUGAM  KHOVEL
Tuchiang in, Govt. kingaknatak taktak nei keimah leng, mipite hamphatna ding 5-10% khawng Ina muh liai liai te in siloulel in kinungta thei hi. Lampite gamdangte a bangzou keimahleh kikawmtuah theih hi a, hun sawt alut chihthu ahi. Govt. Schoolte muantak ding omkei mahleh private school hoih bangzah hiamte ziakin siamsinna aneizou deuhte a ding in masawn theihna khat suak hi.Huaiziak mah in tu kum zabi 21na 2008 kum a mautam hongtun in zodawn lam a mipite nek ding tasam in buai mah le uh sihna hial tung zak ahihlouhman in kipahhuai khat suak hi. I khotang pawlpi abik in YPA panlakna in nek leh tak, puansilh leh sum leh pai khoteng ah dawngkhawm in Zodawn a kial thuakte panpihna kipia a, na thupitak kisem khia hi. Tuchiang in mautam ziak in I lou a buh leh balte piang kei mahleh Punjab & Andhra Pradesh antang leiseng louh in vai mahazon te’n dawr ah zuak uhi.

 

I gam ah mipite’ hamphatna ding a Govt. tung tawn a hongpaite angmasialna leh duhgawlna tellou in atunna ding mun tungsak leng I khosakna  hong changkang ding a, mautam kial hongtung mahleh Punjab & Anhdra antang omsung teng kibuailou ding hi. Himahleh, tulai in I gam uah diktatlouhna in vai ahawm a, I tuhlouh gah at in, midangte kuangsungsa nasan mahni adia huilut in huaihamna in mun aluah dimta. I gam ah khantouhna (development) hong lut I deih ua, himahleh a sum mahmah I deihzaw ua khantouhna ding teng daltu eimah ihi uhi. Thudik in mun aneikei a  thuneite panpihna tang zou zou dikna ziak hilou in vualzou in pang mok hi. Taltaak leh Upate zahtakna omlou in thugum a taalkaih in omzaw uhi. Nekgukdan theiloute’n sepnamun leh khotang ah mun anei kei ua, mihai chih loh zawmah in lungkiakna hinkhua a hon zang zel uhi. A neizoute mai etna lian mah mah a, thudiklou gen in thildiklou leh hoihlou hihmahle uh dik a pomsak ahi a, adiklouhdan gen ding leh thudik gum a ding ding omlouhna khovel ah I om lel uhi. Mahni lokna ding leh bitna ding in midangte thuak leh hinna tanpha lak leng poisalou in, kisiam tan nading in zuau kilawm huntok phuaktawm in midiktatte hinkhua suksiat in omlel hi. Sapte’ laphuah siam(Poet) Edmund Blunden(1896-1974) in a la phuah tulai gam dinmun toh kituak mahmah “Report on Experience” ah hichi in ana gelh hi.

 

I have been young, and now am not too old;
And I have seen the righteous forsaken,
His health,his honour and his quality taken.
This is not what we were formerly told.

I have seen a green country, useful to the race,
Knocked silly with guns and mines, its villages vanished,
Even the last rat and last kestrel banished-
God bless us all, this was a peculiar grace.

 

Nam leh Gam itna paulap in thilhoihlou hih in Iki siamtan zel ua, I nam itna un I behsung tan akan zou nawn kei a, I gam itna un I innmun plot sung kia a huapban ta. Khosung nuam ding chiin mi dai kek nuam I sa ua, mah ni dai lah kek ding phal lou. Khosung puahna ding in fund hong lehlah tan khak teitei sawm, scheme khatpeuh hongpai te lah mahni khua toh a criteria kituak kei lehleng muhtheihna ding ahihnak leh zuauphuah a lak leng poisa tuansamlou te ihi uhi. Dan nuai a khosa hina piin mahni a ding, masapen hihna ding, lohchinna ding, gelhchingna ding, lak a omna ding ahihnakleh dan zuihsawm omlou in athuzoh theiding, agensiam ding, athunei ding leh sum-le-pai a zoh teitei tum a panlate ihi uhi. Mahni siamna leh chitna(quality) tellou in a quantity apai in, agen zou, abezou leh apezoute’n hamphatna teng tang ua, ‘thudik gen leh sajangkap aval’ chih bang in achinte nawlkhin in om uhi. Namdang Officer hong om ngei  khat in, ‘Manipur Hill District ka omkhakna laklak ah Churachandpur laisiam (Educated) tamnapen ahi a kana muang mahmah, himahleh  khotang vai ah illiterate te makaih in na om ua lamdang kasa’ honchih leh zumhuai a bangsim. Laisiam tamna mun ah thilhoih a pian banah khotang hoih abawl khiak ding hinapiin, laisiam mi zahtak theihding te khotang hoihlouhnate awlmohtu ding a omlouh ziak in gitlouhna in maingaltak in masawn hi. Educated leh intellectual circle ten I khotang siatnate kitheihkhembawl a aomsung uh khantouhna leh kitunding thakna omlou ding chihna ahi.

 

Ahi a lah, thawnthuak ding lauh ziak ahizaw maithei.Thil bangpeuh ah kibawlhoihthakna (Reformation) ding in a thuaktu omlou chih omtheilou hi. Himahleh, laisiamna qualification sangtaktak nei mah lengle diktatna, ginomna, nam leh gam itna taktak paaitu huai ‘quality’ nei akitamlouh ziak in hichilel a om ding mah hihang. Qualification sangtak sang in diktatna leh hoih deihna a poimoh zaw kasa. Gamsung danzuih kichi Pathianthu zuihna hi a, Christian gam kichi napiin dan palzutna mun ah I om uhi. Christianloute bang gingloumi vangam kailou ding in Ikoih ua, eisangmah inle Pathianthu awizaw ua , diktat zaw uhi. Diktatna leh ginomna te tellou a Christian I hihna kia masuan in vangam hontunlou ding hi. Thudik leh thilhoih I deih chiat ua himahleh en zanglou mi zat ding in I deih uh. Pathian thu awilou in a pawlpi pen awizaw in ikisaktheihpih uhi. Singtangmite kikhenna pen Saptuam tung tawn in tung masa a, huai in zung thukpi kaita a, Jesu khris a pianthakna sang in a pawl a pianthakna thupi zaw in kikoih hi.Saptuam chih in lah Labu tuamchiat nei in kituam huina toh kizui pah zel a, denchiang in mahni saptuam doctrine toh kituak ding Bible leng hong kisun thak khamohlou ding hi. PTC in Paite Customs& Culture bu bawl mah leh Beh Innpi kibawl khiak chiat in I deihdan un Custom & Culture I kibawl ua iki tuam hui uhi. Nam khat peuh in tawndan(Custom & Culture) nei vek ua huai pen deihlouziak a paihtheih hilou in I hihna uh(identity) ahi. Sahkhuana leh tawndan akizuih ding hinapiin, eiloi in tawndan pampaih a Khristian sahkhua I zuihziak un atung a siatna teng I tung ua hong tung hi ding in gintak huai hi. Principle neilou a mahni hoihsak bangchiat a hing kihi maimah.

 

LAMETNA ZOGAM
Khovel a Economist minthang Dr. Manmohan Singh, leh Chidambaram te vaihawmna  in malsak bial khantouhna ding nasatak in guanggalh uhi. Huai ding in ‘Lookeast Policy’  kichi hawn bawl ua , a sepsuahna ding in a process hong pai lel hi. A Policy  in atupguk ahihleh Asia simsuah(southeast Asia) gambup ah ‘economic power’ hih ding ahi. Southeast Asia gambup teng  control theihna ding in kisumdawn tuahnna munpi(trade centre)thupi mahmah khat hon bawlkhe ding uhi. Tua kisumdawntuahna munpi ding in Malsak bial tenglak ah Guwahati laizangpen ahihman in ‘Gateway of the Northeast’ chih in hong om ding a, Gopinath Bordoloi International Airport hong lun petmah ding hi. Sum hau deuhte a ding in Guwahati khopi sung ah mun leh mual leithei leng kisik lou ding hihang.

 

Hiai Look East Policy sepsuahna ding in, India malsak bial teng ah muanna leh bitna tunding masak ngai a, underground hat leh lauhuai thei dinmun a om tengtoh hiamkhamna bawl poimoh masa . Huailak ah ULFA leh NSCN(IM) toh cease fire honpan masa ua, pawl tuamtuam in honzawm touzel ding ua, tu dinmun in gen fel naikei mah le uh 2020 AD tan a saifel ahih agintak huai. Manipur gamsung ah phaijang helpawl lak ah leng UNLF leh RPF hatpen leh detpen in kilang ua, hiai te tumse lua in eisung ah UPF leh KNO a sehnih honsuah in ‘Suspension of Operation’(SOO) hon bawlpih ua, Manipur phaijang helpawlte’n singtang gam a bukna angahlouhna ding un hon tangpangsak ding uhi.Huchiin phaijang a kibute sepaih thahatna a nok in hiamkhama a pilut theihna ding un hong kinawktuah phot ding uhi. Hiai din mun ah phaijangmi leh singtangmite kal ah buaina piantheih hun hongtung ding a pilvan mahmah ngaiding. Tulel in, phaijang helpawl ten Myanmar sepaihte sum leh pai a thuzawh in bukna hoihtak a ngahziak un buaina hongbawl zohchiang un gamgi kan in tailut zel ua, bangmah lohtheihlouh suak zel hi. Himahleh, India in appeasement policy hahbawl mahmah ua, Myanmar solkar suklungkim na ding in Galvan leh thautang a supply ban ah BRTF te zang in lampi hoihtak India gamsung a abawlte uh sang a hoihzaw in bawlsak lel uhi.

 

Huaikia leng hilou, Moreh Trade Centre a kisum dawntuahna item te  akum kum in behlap zelzel uhi. Behiang Trade Centre leng tu apan kum sawm sung a honkhiak hong hiding a, sumdawnna munpi hong hiding a, hiai apan in Myanmar leh India a om unau tampi te’n hamphat pih ding uh. Hiai hun tan in, Myanmar gam a sepaih thahatna a vaihawmna in economics ah kiakniamna leh corruption thupi luat ziak in mipi kiphinna nanvuallouh in hong sousing ding a, United Nations in mipi vaihawmna tung ding ding in thupiak bawl ding. Myanmar panpih gige Asia leh Europe gambup ate’n gumngam nawnlou ding ua, Myanmar hong tangpan ding hi.

 

A tawpna ah, Military Junta in International pressure a nanzohlouh ziak in Sepaih thahatna a vaihawmna hongpuk ding a, Pi Aung San Suu Kyi makaih NLD in vaihawm ding. Mipi vaihawmna hong hihnung India toh kitheihsiamna hoihtak nei in kong bangkim ah hong pangkhawm ding uhi. , Huchiin, Military Junta hunlai a gamnuaimi bukna apiakte uh hawlkhiakna ding in thukhun hon bawl ding uhi. Myanmar pen India a ding in apoimohna omkei mahleh tu din mun ah China thuzoh a om in panmun neihoih mahmah ua, huai pen India a ding a thil lauhuai omthei ahihziak a thuzohna ding lampi zong hilel dan ahi. Ei lak ahihleh sepaihte kap vetlou ihihchiang a, amau panpih leh nungthuaptu in kipang tou ding a, kipahman a kivaihawmna sangzaw hon bawlsak ua leh ilawmman uh hong hiding hi.

 

Hiai pen amau deihna a honzatma ua bargain na ding a zat pah poimoh ding hi. Aziak ahihleh, khantouhna in hon nawmvalh chiang in nam leh gam vai a hunpe thei ding hong tawm mahmah ding hi. Kivaihawmna sangzaw khat Centre solkar in hontah ding ua, himahleh ngaihdan leh deihdan kibang ngeilou ngen omkhawm chihmah mahni nam chiat mahni mah in vaihawmkhum utna ziak in kikang tuah nilouh lai ding hihang. Huaiziak in, nam heutute ading in policy hoihtak a khoh poimoh mahmah.

 

Huai ding in I nam sung ah Saptuam tuamtuam lak a kichiziatna leh kikhennate sukbei masak poimoh ding a, Church Leaders Forum hattak khat nuai ah saptuam kipumkhatna hong om phot leh, chileh kuang leh namsung kituahlouhnate hongbei ding hi. Saptuamte akithutuah kei leh nam sung leng a pangkhawm taktak kei ding chihna ahi. Nam heutute, Saptuam heutute leh Social Organization a heutute Forum khat nuai a pangkhawm a nam leh gam a ding in Policy khohkhawm ahun mahmah ta. Hiai Forum in I minam sung a Biakna leh Lusunna nate a zat khawmtheih vek ding Laisiangthou leh Labute banah common Custom & Culture khat abaih theilam a bawl khiak a, laibu dang leh tawndan dang himhim zat louhding in kithutuak thei leng kipumkhatna taktak I nam sung ah hong tung ding hi.   Atung a Itaklat bang a gamnuaimi helna bawlteng toh kilemna hong piang khit chiang in khantouhna tak tak I gam in muthei pan ding hihang. Hiai hun hongtunna ding in kum 2030 AD tan bang hong lut lai ding hi.

 

Huai hun chiang in, tulel a iki vaihawmna Autonomous District Council (Fifth Schedule of the Constitution) apan in ei singtangmite khosak dan tohkituak a frame omsa Sixth Scheduled provision nuai ah dopsang in baihlamtak in I om ding ua, I gam leh leitangte kikembitta ding hi. Huchi bang hilou a nam heutute panlakna ziak a huai sang a sang zaw kivaihawmna muh ding hong om lehlah akipahhuai sem ding a, I kivaihawmna penpen apan in khantouhna maituah thou thou ding hihang. Huai hun chiang in, Open Market ah kisumdawntuahna sang mahmahta ding a, Southeast Asia gambup- Yangyon, Bangkok, Laos, Taiwan, Philippines, Ho Chi Minth City, Kuala Lumpur,Jakarta etc. khopite ah Zomi sumdawng hausa deuhte Tulihal International Airport leh Gopinath Bordoloi International Airport ah kivialleh zutta ding uhi.

 

MAUTAM 2058 AD
Hiai hun chiang in, khangthak sinnlai naupangte’n Mautam bangchihna a?, chiin akidong ding ua, tulai a mautam theikha chiang dot theih ding damlai a omleh  a khiakna a thei ding uh. A kum simna ah Mautam kum himahleh kiallou in khosakna changkang mahmah tading hi. Singtanggam teng khopi suakta ding a, kikawmtuahnate metal road kia hilou in Electrict mei zang in singtang khokhat leh khokhat  minute tawmchik sung in  mual leh mual kikal kiluai tung tading hihang. Kum 2008-2018 hun sung in Guite kual a omte atamzawphial Lamka khopi ah hong pemlut ding ua, khopi sung ah hong kikhual ding uh. Singtanggam te ah Zomi millionare te’n agricultural itemte modern technology zang in market demand dungzui in a productive theipen a mual amual ah agricultural itemte hon chiing ding ua, hiai in singtang gam a lou bawl dan ‘shifting cultivation’ hon pumkhek ding hi. Himahleh, kum 2030 apan khawng chiang in gam sung khantouhna huzapin singtanglam khosakna lunggulh in Guite kual ah hong pemlut nawn ding ua, khosakna asantak ding ziak in singtang loubawldan technology thak leh vanzat thak toh huahsakna khawp hon semsuahta ding uhi. Kikawmtuahna lah hoih mahmah ta ding a, building thupi tak tak hong kitung ding hi. Huai hun chiang in:

 

Education:
Siamsinna lam sang mahmahta ding a, High school naupang te’n laibu tuam neilou in mahni Laptop computer zang in a theih utpeuh uh internet in download ding ua, a laisim utte uh computer en in hon simta ding uhi. Tu’a Churachandpur Govt. College I neih pen uh Manipur University Study Centre a dopsang in hong om ding a, Singngat ah Tribal University Study Centre khat kihong ding hi. Thanlon leh Sinjawl High School te Higher Secondary School a dopsang hiding a, Siamsin ding in Shillong, Delhi, Bangalore te kinaih nawn vetlou ding. Huan ah, tate High School kaina ding in Zodawn lamte’n innluah ding zong a Lamka hon naih uh ngai nawnlou ding hi. Hiai college a studentte’n  DU/JNU University a Professorte & lecturerte  satellite tungtawn in video conference nei in classla theita ding uh. Maban sangzawsem sin utte a ding in America, London leh Australia gamte ah Doctorate kingahta ding hi. Theology lam lunglutte a ding in saptuam heutute  sulnung a sinna ding in maipha zon ngai nonlou ding a, Grace Bible College, Reform Bible Institute, Dinwindie Bible College etc. te ah innmun pansan in Doctorate ngah thei ding uhi. Gamdang a hong kipan sinlai ten Saulim Restaurant,Zogam Global Rest House leh Zogam Fast Food te ah parttime job sem in kichawm zou ding uhi.

 

Hiai college a Guest Lecturer ding USA, UK etc apan in Tulihal International Airport ah hong boh ding ua, Zogam a sepding muzou kisa in kipak petmah ding ua, saptuam sung subuai jen a amau muak ding in Airport kidelh huan ngai nawn zenlou ding hi. Khosakna a santak ziak leh  Khristian Piangthak diktakte’n Pathian gam nasepna ding in kiphal tak in thohlawm thoh hahbawl mahmah tading uhi. Saptuam Pastor te’n leng Govt servicete sang in tam loh zawta ding ua, nidang a cycle toh bial fang te leng Honda City in taita ding, sinlai naupang tamzaw te’n letchiang a Pastor a panding tup leh ngim in neithei ta din uhi. JB, LP, Jr, leh High School a sem Teacher te’n subject cover zohlouh ding lau in hahpan mahmah ding ua, mahni sepna mun a omlouh pen Pathian thuzuihlouhna leh mohpuakna zohlouhna a ngai in chitak mah mahta ding uhi. Nidanglai a sepna mun a ompeihlou a midang thalak chihte anahai huailua ahihdan theita ding uhi. Nekzonna a ginomtak a sep pen Pathian biakna khat ahihlam kitheita ding ahihman un nasep kuhkal thei mahmah ding uhi. 

 

Communication:
Computerised Railway Station lian mahmah khat Takyelpat, Imphal mun ah a om banah Manipur Hill District teng zomsuak National Highway No.151 toh kizui in Rail lampi paisuak ding a, vaikhutdawh tam mah mah ding uhi. Lamka khopi lian mahmah ta ding a, huaihun chiang in 7-10 lakhs population in khangtou ding. Tipaimukh Road National Highway No.150A tulel azah lehthum in kikeklian ding a, garite line li in kitaipel zung zung ding. Munli ah Flyover Lianhun tawk kivial ngeingoi ding hi. Tuibuang Office luttouhna ah khat, tulai a Police station kiang a junction ah khat , New Bazar area khat leh New Lamka a Dorcas hall mai ah lamsak leh lamkhang pial utte a ding a main road traffic flow subuailou in gari taituah zing zing mai ding uhi. Guite Road leng BRTF te khut ah luta ding a, Lungthul gam hectare 5 alian sung BRTF munpi abawl hiding hi. Lampi a etkawlzoh mahmah ziak un Aizawl leng nikhat in kileh zawhta ding . Leivuikhu diik kichi omnawnlou ding a, buannoi gari kithehbuansak chihte omnawn lou ding hi. Lampi bawlna ding in national news paper te ah Tender bawl hiding a, India gamsung a Contractors & Builders company lian taktakte toh ei local contractorte works kituhta ding ua, contractorte’n qualified Engineer khaloh kingaknatham ching pia in kineih chiatta ding ua,tulai a engineerte certificate kaikhawma lohpeloupi pia kineih chihte leh Contract nasep dan theiloupi kideihsak ziak a kipiak chihte omnonlou ahihman in adiktat leh qualifiedte kia in contract nna muta ding  uhi. Hiai nnate ah percent kilaksak chihte om nonlou in contractor te’n a specification dantak a sem in detdou thei mahmah ding hi.

 

Medical & Health :
Damdawi lam ah siamna khanghat mah mah a nidanglai a Downtown Hospital, AIIMS, Appolo Hospital, Vellore chihte naih ngainawn lou in, malsakbial bambung teng in RIIMS, SHIJA, JNMS te hong naihding uhi. Singngat ah Ministry of Tribal Affairs te sponsore na in Tribal Hospital lian huntawk khat a om banah, singtang khua chih ah PHSC om suak vek a, huai ah Doctor, nurses ,attendant leh damdawi vanzat chikim omvek ding hi. Emergency thil a Damlou leh naunei dingte’n  khopua delh ngailou in amau khua chiat ah kienkol theita ding uh. Kum 40 val paisa a zaw PHSC leh PHC buildingte bawngbuk ding a kizang hia ! Doctor leh Nurse te lah mahni posting na mun a lah muhbat hilou ua, mahni khosung a lah Sunday skul heutu / Upa Committee Chairman khawng a pang uh hi a, khovel chu kikhengtak ahi achi ding uh. Mercy Hospital & Medical Research Centre leh Baptist Medical Hospital te private a saptuam in a etkawl hi a, kikepna siangthou in doctor te leng specialist ngen ahih ziak un lun thei mahmah ding uh. Hiai a tazoulou te District Hospital ah ki admit zel ding uhi. Tuchiang a zaw, Operation ngai ding te’n mahni sum a SK. Oil, bandage,blade,betadine,cotton chihte kilei ngai nawnlou in Hospital in supply vek ding ua, Doctor mi-attu ding te leng sum a vagolh ngainawn lou chiding uh. I gam in zaw Pathian vualzawlna dawng ding mah ahi lungsim in a chiding.

 

Governance:
Khantouhna leh sumkawlveina in hon thazoh lua ahihman in kivaihawmna sangzaw lunggulh khangthakte lak ah om thou mah leh kiphinna leh galvan tawi a helna kichite pan ding in kua mah thuzawh zounawnlou ding uhi. Sixth Schedule nuai ah Manipur Hills Coucillor te’n diktat tak a vaihawm a development fundte ahiding bangtak a a sep ziak un mipi lungkim mahmah ding uhi, Kitelna(Election) ah Party system in paita a, mahni deihtelna zang in zalentak in mahni vote chiat kikhiak ding uh. Nidanglai a mahni vote leng khetheilou, mahni deih leng teltheilou leh misisa leh taksa omlou te vote natawm ana kikhiaksak uh ahi chia pitek/putek ten atute uh a hilh chiang un, lamdang sa in atak tak ahihial dia hia ? chiin kamka heuhou ding uh. Election a deih kibatlouh ziak a zi leh pasal, innsak-innkhang kihoutheilou chihte omnawn vetlou in, candidate a chingloute’n leng nang pathian honseh nahi Pathian vualzawlna tawh hoihtak in vaihawmin kichitheita ding ua. Telching a om ten amah supportloute leng nawlkhin tuanlou in deihsakna pia in, kigensiatna tawm mahmah ding. Migen siasiate mihoih omlou chih theihoih mahmah ding uhi. Government in a ngaihpoimohpen ahihleh mipiten basic amenities hoihtak in amuna uhia chih ahi. Huaiziak in, PHED panlakna in lamka khopi sung ah tuisiang kiningching tak in muh theihta ding a. Khuga Dam, Ngallianlui leh Koite luite apan in damdoi a khaihsiangsa tuisiang innchih in ngah ding uhi. Tipaimukh Hydroelectrict Project, Tuivai Hydroelectrict Project te zohsiang ahihnung Manipur singtanggam abik in Lamka Metropolitan City ah Electrict mihni omlou in dakkal 24 sung paita ding. Power supply ahoihziak in Industry tampi hong kibehlap ding a, khovel a industrialist minthang tampi te’n hon mitsuan ding uh. 

 

The Bottom line:
Tudinmun in, I gam sung ah diktatlouhna, kineksiatna leh huhamna in munluah mahleh mihoih bangzahhiamte diktatna gah khatveitei I lou ngei ding uh. I laisiangthou in, ‘Thilhoihlou hihte ziak in kihihlungkham nuam dah inla, dikloutaka hihte leng engken. Loupa bang in atpaih in a om zok ding ua,louhing bang in a vuai ding uh ahi ngal ua’ a chih banah, midiktat vualzawl louh in a om kei ding chi ahihman in, thilhoih deih leh midiktat omsunsunte panlakna in I gamsung a hong dam ding hi. Huaiziakin, thilhoih hih chimtakkei in lungke sam kei ni. Pathian in huchibangmi vaihawm ding tham omta achih chiang in a hun a hong tung mai ding a, khovel siamna leh hauhsaknate ei a hong hiding hi. Pathian tak khatkia a om bang in, thutak khat kia a om a zuau ahihleh simseng ahikei(infinite), himahleh thutak bel a vualzou thouthou ding. I khosaknate uh aniam luat ziak in tulel a khovel khantouhna I delhpha kei uh. Himahleh, huai khovel khantouhna pen azarzouban di leh tangban ding in mimalchih kisakkholh angai. Hiai kisakkholhna pen mimal in diktatna leh ginomna toh kithuah I omdan, ngaihtuahdan leh khoheidan khek apoimoh hi. Mimal chih in I mohpuakna chiat uah, zan a sang a siamzaw in, sang zaw in, diktat zaw in, kuhkalzaw in tuni’n ka pang ding chithei chiat in, anini in mahni leh mahni kidem(Compete) leng Pathian in gingloumite tung a leng ding in hon deihsakzaw ding hi. Midang I dem chiang in hazatna, huatna leh enna toh kizuizel a, hiaite lah sualchiteng kipatna hizel hi.

 

Huaiziak in, maban a hongtung ding Mautam 2058 AD pen kial douna a zanglou a, a kialte panpihzou ding khop a hauhsakna leh khantouhnate mai tuah ding hihang. I tu leh tate’n huai khantouhna azar azoutheih na ding un, tuni a siamsinte khut ah kinga a, huai ding in tu apan a Iki chiil pah uh ngai ding ahihmanin a hong tangtunna ding ah michih in mohpuakna I neichiat uhi.

——————————–

Author’s Note: Earlier published in Bungmual Weekly News Silver Jubilee Souvenir, 2009 

Indy Chin Food Aid Concert Drew More Supporters

Articles No Comments »

23 November, 2009: Another two series of Chin Food Aid Concerts held in Indianapolis came to a successuful end last Friday and Saturday with more than 1,500 supporters including family members of the late Rev. Dr. Robert G. Johnson, the last American missionary to Chin Hills.

The hall was packed to overflowing, the audience handclapped and screamed with delight, and the Chin singers performed tirelessly with their hit songs in the Indy gigs.

Coordinator of Indy Chin Food Aid Concert, Salai Van Ceu Uk, said: “Some people thought the singers, after this long tour, might get tired and won’t be able to sing properly but their performance was incredible and their voices sounded even better and more entertaining. The hall was filled with applause and excitement.”

Last Friday, the first Indy concert started with a prayer by Rev. Thawngling Mualhlun, followed by a powerpoint presentation on the ongoing mautam food crisis by Salai Elaisa Vahnie, Coordinator of Chin Food Aid Concert in USA.

The late Rev. Dr. Robert G. Johnson’s son and daughter, Richard Johnson with wife Linda Johnson, and Martha Martens, also attended the second concert held on 21 November 2009.

Clapping their hands, the audience stood in respect when the Johnsons were invited and introduced on stage where Richard and Martha gave short speeches in Lai dialect. The concert kicked off after Richard prayed in Lai.

In the attendance were also mothers with babies and children, with others coming from faraway places.

“We had to stop each concert around 11pm despite a big demand for more songs from the audience,” added Salai Van Ceu Uk.

On Sunday, the Chin artists Sung Tin Par, Dawt Hlei Hniang, Solomon Menrihai and Salai Tawna were invited to morning worship services at three Chin churches Indianapolis and later in the evening to a combined service where they entertained the Chin youths with Christian songs.

Another series of Chin Food Aid Concert in the US will take place in Washington DC and Atlanta, Georgia respectively on 27 November and 5 December, 2009. It is yet to be confirmed that the concert will also be held in Florida.

Source:Chinland Guardian

Chin Food Crisis Worsened By locusts and Unusual Wind

Articles No Comments »

15 November, 2009: The ongoing food crisis initially caused by a plague of rats has gone from bad to worse due to the unexpected outbreak of crop-devouring swarms of locusts and sparrows in Burma’s Chin State.

And this year’s crop yields have plunged to a record low as a result of the unusual ‘warm wind’ in September that made the crops parched and unproductive in the mautam-affected areas.

Some villages with farmers predicting for this year a total crop yield of 400 buckets (1 bucket = 10.5kg) from their paddy fields have now got about 50 buckets or less, according to a recent survey by cross-border relief aids groups.

Making another fact-finding trip to Indian-Burma border, Victor Biak Lian of CHRO (Chin Human Rights Organisation) said: “I would like to repeat the existence of food crisis in our land and now it is not only the rats that cause problems to our people but also grain-eating birds and crop-destroying wind that make the situation worse. Let’s make our mind clear and work together to help our brothers and sisters fight against starvation.”

Recently, another new wave of an estimated 2,000 Khumi-Chins in Southern Chin State have fled into Mizoram State of India in search of food, he added.

Reports confirmed that this crisis has not only divided families but also torn communities and villages apart, pushing children to drop out of schools in order to help find edible foods in the jungles.

In some bamboo-covered areas of Southern Chin State, the bamboo seeds begin to grow flowering and bearing fruits just after germination.

General Secretary of Zomi Baptist Convention, Rev. M. Thawng Kam, said: “Mautam has not for sure ended in Chin State. People in some areas have gradually seen a positve change but their sufferings have not ended immediately as the effects of mautam still continue.”

“There are some new areas that are worst hit by mautam in Southern Chin State such as Paletwa township. And there are still some mautam-hit victims who have not received any relief aids till today due to difficult communication and transport. Our people need a collaborative and collective support.”

As part of global campaign against starvation in Chin State, a series of concerts has since late 2008 been organised by Chin communities in Thailand, Singapore, Malaysia, Australia, Germany, Denmark, Norway, UK and USA, with aims of raising awareness and fund for mautam-hit victims in Chin State.

Food assistance has been delivered to some areas by both international and local NGOs as well as cross-border aid groups. But there are many mautam-affected villages in the remote region of Chin State that have not been reached until today due to difficult access.

Locally known as mautam, the ongoing food crisis has been ravaging Chin State since 2007 after a once-every-fifty-year natural phenomenon in which bamboos flower and bear fruits started in late 2008. The rats, after eating the flowers and fruits, start to make a dramatic increase in their population and subsequently turn to forage on crops, stored grains and barns. This results in the birth of the so-called mautam food crisis.

Source: Chinland guardian

Zusa Vai Kipawlna Kiphuan

Articles No Comments »

Rakhine State, Minpyaa Township a om khuate i lote ah zusa lang mahmah a, lo an siatna nakpitakin om ahimanin tua zusate
a vai dingin zusa vai kipawlna kiphuan hi. Zusa za kap, aw khat peuhpeuh tawh hawlkhia, thangsiah, ngen tawh man le sing tawh
sat cihte tawh vai uh hi. October 5-19 kikal zusa 3150 kim that khin uh hi. 

(Source:  7Days News, Reported by-Tongsan)

Fear stalks village, graft stalls work

Articles No Comments »

Nov. 12: Alarmed by mautam (famine) with the onset of bamboo flowering, Amit Langthasa of Dershi was forced to give up farming and collected a job card from the Maibong development block.

He hoped the card would end his poverty-stricken days as it guarantees work for at least 100 days a year. Two years down the line, the middle-aged Dimasa from North Cachar Hills remains jobless.

“In 2008, all villagers of Dershi stopped cultivation as soon as bamboo flowers were spotted. Our only hope were the job cards and most of our villagers were mentally ready to keep our pots boiling by taking up development workunder the NREGA.

“We hardly had an inkling that it would turn out to be a nightmare,” Langthasa rued.

Langthasa, 45, is a matriculate from Haflong Government High School who has taken to cultivation since his marriage in 1995.

“Bamboo flowering, drought and ethnic clashes kept us away from cultivation. Who would dare to work in a paddy field at the risk of his limb and life? We will immensely benefit if somebody assigns work to the villagers at a safe place,” Langthasa’s wife, Runu, said.

The National Rural Employment Guarantee Act (NREGA) was launched in the hill district in 2006-07 along with four other districts of Assam.

It was later suspended in NC Hills when a largescale funds misutilisation was detected. A commissioner-level inquiry instituted by the Centre is still on.

Subsequently, funds for all development work under the autonomous district council were temporarily suspended till restoration of peace.

Under the rural job scheme, work was carried out for a pineapple garden, construction of two country roads and a water conservation scheme in 2007-08.

According to a source in the NC Hills Autonomous Council, only 10 per cent of funds allocated to the district under the NREGA were released in 2008-09 and no funds disbursed till now for 2009-10.

“Hundreds of people queue up in front of our development block office everyday seeking jobs. We will engage them when funds come,” Maibong BDO Thai-tsho Daulogupu said.

The district’s official record shows that each job card holder got work for more than 300 days in 2007-08, but there was a huge difference between what is on paper and the actual work done, a source disclosed.

“A section of officials, in connivance with some political leaders, is suspected to have misutilised the NREGA funds, leading to suspension of funds. We seek their punishment,” a source said.

Top

Source: The Telegraph

Chin Food Aid Concert To Be Held In San Francisco

Articles No Comments »

06 November, 2009: The third in a series of Chin Food Aid Concerts is to take place in San Fransciso today after the second was successfully held with more than 400 supporters in Battle Creek, Michigan State last Saturday.

The concert designed to directly benefit the victims of food crisis in western Burma has been organised by Chin Communities in the US. Chin artists Sung Tin Par, Dawt Hlei Hniang, Solomon Menrihai, and Switzerland-based Salai Tawna have been voluntarily performing during the US tour.

Well-known singer from India’s Mizoram, Mimi Lalzamliani, is said to have not been able to perform in the US concerts.

The concert held in Battle Creek was officially commenced with a short presentation on food crisis in Chin State, Burma. Salai Elaisa Vahnie, Coordinator of the concerts, said in his message: “We have convinced ourselves that mautam crisis is a problem that our people, as a nation, need to step in and get involved in solving together. This is a national crisis. Therefore, we must continue to work together under a joint and collective effort to help our people back home.”

When asked why other Chin famous artists are not included in the ongoing tour in USA, the Coordinator said: “We began the concert from Asia where Chin Singers such as Zamnu, Sangpi and Malsawmtluangi (SP) all had volunteered. This time in the US, besides these five performers, we also invited Thun Kham and Kyo Kyar. However, they could not join with us due to their personal matters.”

As part of Global Campaign against Starvation in Chin State, international awareness and fund raising concerts have been organized in Asia, Australia, Europe and USA to benefit an estimated100,000 Chin victims severely affected by the ongoing famine-like food crisis locally called mautam, caused by bamboo-and-rat-related a-once-in-fifty-year phenomenon.

The next concert is set to take place in Los Angeles, Californa on 14 November, which will be followed by another two in Indianapolis, Indiana on 20-21 November and in Washington DC on 27 November.

Source: Chinland Guardian

Chin stae WFP report

Articles No Comments »

Login
  • Register
  • Entries RSS Comments RSS